خادم الرضا ( علیه السّلام )کوثر مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت

روزشمار غدیر

بایگانی

رادکانا

.

موضوعات

دریافت کد وضعيت آب و هوا

مال حلال و حرام در قرآن

نخستین ارزش منفی، در زمینه امور مالی، تجاوز به اموال دیگران است که به صورت های مختلف، مثل سرقت و غصب، انجام می گیرد و زیر عناوینی چون: ظلم، منکر، فساد و دیگر مفاهیم عامه اخلاق اجتماعی قرار خواهد گرفت. تجاوز به اموال مردم، گاهی آشکار و با زور، عنف و ارعاب و احیاناً، تهدید با سلاح انجام می گیرد و نمونه روشنش غارتگران و راهزنانی بودند که در سر گردنه ها با تهدید و ارعاب و ضرب و جرح و قتل، اموال مردم را از آنان می گرفتند.

مقدمه

بخش مهمی از اخلاق اسلامی بر محور امور مالی شکل می گیرد. این بخش از یک سو، با مسائل حقوقی ارتباط دارد و از سوی دیگر، با مسایل اقتصادی، و نیز با مسایل سیاسی و بین المللی هم بی ارتباط نیست. با این همه ما در این جا فقط به ارزش اخلاقی آنها توجه می کنیم.ارزش های اخلاقی ای که در این زمینه بررسی می شوند، به طور کلی، بر دو دسته قابل تقسیمند:یک دسته ارزش هایی هستند که زیر مجموعه ی عدالتند و در پرتو عنوان کلی عدالت می توان از آنها یاد کرد.دسته دوم ارزش هایی هستند که زیر مجموعه احسان و پرتوی از ارزش اصلی احسان هستند. بنابراین، همان طور که در بیان معیارهای کلی در ارزش هایی اجتماعی گفته شد، دو اصل کلی عدل و احسان، در این زمینه اهمیت اساسی دارند و به ویژه، در مسائل مالی می توانند تأثیر فوق العاده داشته باشند و ما در این جا هر یک از این دو دسته را جداگانه و با رعایت اختصار بررسی می کنیم.

الف) روابط عادلانه و غیر عادلانه

موضوع عدل روابط متقابل انسان ها در جامعه است که باید نوعی توازن بر آنها حکم فرما باشد تا در این روابط و داد و ستدها به کسی ظلم و اجحاف نشود؛ اما آن چه زیر عنوان احسان قرار می گیرد یک طرفه است و موضوع ظلم و عدل شمرده نمی شود، بلکه ایثار و از خود گذشتگی خواهد بود، در امور مالی کسانی که به دیگران کمک بلا عوض می کنند کارشان زیر عنوان احسان قرار می گیرد.اساس و محور بحث در آن چه در امور مالی، زیر عنوان عدل قرار می گیرد، احترام به مالکیت است؛ یعنی چون هر مالی مالک خاص خود را دارد، باید حق مالکیت آنان محترم شمرده شود و مورد تجاوز و دستبرد دیگران قرار نگیرد و اگر مبادلاتی انجام می گیرد، با مالکیت و حقوق طرفین متناسب باشد.

تجاوز به اموال دیگران

نخستین ارزش منفی، در زمینه امور مالی، تجاوز به اموال دیگران است که به صورت های مختلف، مثل سرقت و غصب، انجام می گیرد و زیر عناوینی چون: ظلم، منکر، فساد و دیگر مفاهیم عامه اخلاق اجتماعی قرار خواهد گرفت.

تجاوز به اموال مردم، گاهی آشکار و با زور، عنف و ارعاب و احیاناً، تهدید با سلاح انجام می گیرد و نمونه روشنش غارتگران و راهزنانی بودند که در سر گردنه ها با تهدید و ارعاب و ضرب و جرح و قتل، اموال مردم را از آنان می گرفتند. این، یکی از مصادیق و نمونه های آشکار محاربه با خدا و افساد فی الارض است که در قرآن کریم برایش حد تعیین شده است، آن جا که می فرماید:«إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یقَتَّلُوا أَوْ یصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ ینْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِک لَهُمْ خِزْی فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ»[1] کیفر آنان که با خدا و رسول او به جنگ برخیزند و در زمین فساد کنند این است که کشته یا به دار زده شوند و یا دست ها و پاهاشان بر عکس قطع شود و یا از آن سرزمین تبعید شوند. این خواری دنیای آنان است و در آخرت عذابی دردناک دارند.گاهی دیگر، تجاوز به اموال مردم، به طور مخفیانه و دور از چشم صاحب مال انجام می شود؛ مانند این که شب از دیوار مردم بالا می روند یا دری را مخفیانه باز می کنند، قفلی را می شکنند و اموال مردم را می ربایند که اصطلاحاً این نوع تجاوز مالی، «دزدی» نامیده می شود.گاهی هم از راه حیله و تزویر، مال دیگران را از چنگشان در می آورند که آن هم شکل های مختلفی دارد.

حرمت تجاوز به اموال دیگران حکمی بدیهی است

وقتی می گوییم: «مالک یک چیز بر آن تسلط دارد.» این یک قضیه بدیهی است؛ زیرا مفهوم محمول، که تسلط بر مال مورد نظر باشد، از تحلیل موضوع آن، که عنوان «مالک مال» است، به دست می آید.

بنابراین، قاعده کلی و فقهی «الناس مسلطون علی اموالهم» یک قضیه بدیهی است و اگر ما هیچ روایتی و یا هیچ دلیل فقهی دیگری هم نداشتیم که دلالت بر اعتبار مضمون و محتوای این قاعده داشته باشد، باز هم هیچ مشکلی پیش نمی آمد؛ چرا که این یک قضیه بدیهی و خود به خود، ثابت است و نیازی به استدلال ندارد. تنها همین که در یک مکتب و در یک نظام حقوقی، مالکیت پذیرفته شود، تسلط بر مال نیز، خواه ناخواه، به دنبال آن پذیرفته شده است و در این قاعده، از اضافه شدن «اموال» به ضمیر «هم» استفاده می شود که منظور از «الناس» مالک ها هستند و شکل اصلی قاعده این است که «مالک ها مسلط بر اموال خویشند» و طبعاً، از تحلیل مالکیت، مفهوم تسلط به دست می آید.

هم چنین قضیه «لا یحل مال امرء الا عن طیب نفسه» یک قضیه بدیهی و اعتباری دیگر است؛ زیرا همان گونه که از تحلیل مالکیت می توان دریافت که مالک مال، هر نوع تصرفی که در آن بخواهد برایش جایز است، این را نیز می توان دریافت که برای دیگران هیچ گونه تصرفی در آن جایز نیست. همان طور که جواز هر تصرف برای مالک را از تحلیل مالکیت می توان بیرون کشید، منع هر نوع تصرف دیگران، بدون رضایت مالک را نیز می توان از دل مالکیت بیرون کشید و اصلاً حقیقت مالکیت، چیزی جز این نیست، خواه این ها را متن مالکیت بدانیم یا لوازم لاینفک آن، و در این، فرقی نیست بین این که مالکیت را نوعی سلطه تفسیر کنیم یا نوعی اختصاص.

به هر حال، حرمت یا منع تجاوز به مال دیگران، یکی از محکم ترین اصول اخلاقی در همه جوامع بشری بوده و از نوع قضایای بدیهی است که اعتبار آن وابسته به این نیست که قانون گذاری آن را تصویب کند یا مردم آن را بپذیرند؛ چرا که این، مضمون و محتوای مالکیت است و تا وقتی که مالکیت در جوامع بشری معتبر است، حرمت تجاوز به آن و جواز تصرفات مالکانه نیز، به عنوان یکی از فروع و توابع و لوازم غیر قابل تفکیک مالکیت، معتبر خواهد بود. بنابراین، اگر اختلافی باشد، در اصل مالکیت و شرایط آن خواهد بود که این گونه اختلافات ضرری به بدیهی بودن این قضیه نمی زند.

پس تا آن جا که مالکیت پذیرفته شود، یکی از فروع روشنش این است که در همان حد، تجاوز به آن به طور آشکار و بدیهی، حرام است. از این جا است که بد بودن تجاوز به اموال دیگران، از احکام بدیهی و آشکاری است که هیچ انسانی در آن تردید ندارد؟ چرا که این ها نتیجه مالکیتند و اصل مالکیت و لوازم آن، در جوامع بشری و حتی جوامع وحشی، معتبر است و اگر یک جامعه وحشی، به خود حق می دهد که به اموال جامعه یا قبیله دیگر تجاوز کند، معنایش این است که حق دارد مالکیت آنان را سلب کند. به بیان دیگر، همان چیزی که مجوز جنگ آنها با دیگران می شود، مجوز تملک اموال دیگران هم خواهد شد؛ اما همین قبیله مهاجم، در بین خودشان روابطی دارند و حرمت یکدیگر و اموال یکدیگر را رعایت می کنند و دستبرد به آن نمی زنند حتی دزدها هم، که اموال دیگران را می ربایند، در روابط درون گروهی خود، این قانون را معتبر می دانند و به اموال یکدیگر تجاوز نمی کنند.

حکم تجاوز مالی در قرآن

قرآن کریم، دزدی و راهزنی را از نظر اخلاقی مورد بحث قرار نداده است؛ زیرا زشتی آنها روشن تر از آن است که نیاز به بیان داشته باشد، بلکه تنها به تعیین و تبیین مجازات حقوقی و حکم کیفری آنها اکتفا کرده و می فرماید:«مرد دزد و زن دزد (برای این کار زشت) دست شان را قطع کنید که این کیفر آنها از سوی خداوند است و خداوند مقتدر و حکیم است»[2]در آیه دیگر، درباره راهزنی مسلحانه آمده است:«حقاً کسانی که با خدا و رسول او به جنگ برخیزند و در روی زمین سعی در فتنه و فساد کنند، کیفرشان جز این نباشد که کشته شوند یا به دار زده شوند یا دست و پایشان بر عکس بریده شود و یا تبعید شوند، که این خفّت و خواری آنها در دنیا است و در آخرت عذابی بزرگ خواهند داشت»[3]

در این آیه، چندین کیفر را برای محارب و مفسد فی الارض که سلاح به دست می گیرد، مردم را می ترساند و اموال آنان را به یغما و تاراج می برد، نام برده است که حاکم بر اساس مصلحتی که تشخیص می دهد، یکی از کیفرهای نامبرده را درباره ی او اجرا می کند.قرآن حکایت دارد از این که هرگاه پیغمبر می خواست گروهی از مردم متمایل را به اسلام هدایت کند، با ایشان بر انجام یا ترک کارهایی بیعت می کرد که یکی از شاخص ترین آنها ترک سرقت بود و خداوند در یکی از آیات قرآن، به پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ خطاب کرده، می گوید:هرگاه زنان مؤمن نزد تو آمدند تا بر این که به هیچ وجه به خدا شرک نورزند، دزدی نکنند، زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند و... با تو بیعت کنند، بیعت آنان را بپذیر.به هر حال، دزدی از جمله آن کارهای ممنوعی است که پیغمبر اسلام از گام نخست و قبل از هر چیزی، بر ترک آن از پیروان و یاران خود بیعت می گرفت.

سرقت های پنهان

1ـ خوردن مال یتیم

تجاوز به اموال دیگران و غصب حقوق مردم، غیر از دزدی، به شکل های گوناگون دیگری نیز انجام می گرفته که شکل دزدی رسمی را نداشته اند. از این رو، از آنها با عنوان سرقت پنهان یاد می کنیم و از آن جا که برخی از این نوع تجاوزهای غیر علنی، کم و بیش، در بین مردم رواج داشته و یا زشتی و بد بودنشان چندان مورد توجه نبوده است، قرآن کریم درباره آنها تأکید بیشتری دارد و با شدت بیشتر، آنها را محکوم می کند.

یکی از این موارد، اموال یتیمان است که معمولاً، از سوی بزرگ ترها و خویشان و سرپرستانشان مورد تجاوز قرار می گرفت. در جامعه ی عرب، به دلیل وقوع جنگ های بسیار، قبل و بعد از اسلام، یتیمان فراوانی وجود داشتند و بر اساس سنت قبیله ای آن عصر، وقتی کودکی در یک خانواده، یتیم می شد، بزرگ آن فامیل، خود به خود، سرپرستی او را بر عهده می گرفت. یک مرجع قانونی یا دستگاه قضایی رسمی وجود نداشت تا وقتی کودکی یتیم می شود، قیم رسمی برایش تعیین کند.

سرپرستی که کودک یتیم با حمایت او و زیر نظر او بزرگ می شد، خود را تام الاختیار می دانست و گاهی همه اموال طفل یتیم و ضعیف را تملک می کرد و کسی نبود که او را از این کار، که تجاوز به مال یتیم بود، باز دارد. هنگامی که یتیم بزرگ می شد، تهی دست بود و از ارث پدر چیزی در اختیار او قرار نمی گرفت. این کار رواج کامل داشت و به طور کلی مساله تجاوز به اموال یتیمان، بسیار فراوان و به طور عادی اتفاق می افتاد. از این رو، قرآن کریم، در این مورد، با اصرار فراوان تأکید می کند که بزرگترها با اموال یتیمان بازی نکنند و یا به اموال یتیمان جز به بهترین شکلِ تأمین مصلحت یتیم، نزدیک نشوند:«اموال یتیمان را به آنان پس دهید و اموال نامرغوب و کم ارزش خود را با اموال مرغوب و پر ارزش آنها تبدیل نکنید و اموال آنها را آمیخته با اموال خود مخورید که این گناهی بزرگ است»[4]

از این آیه بر می آید که در آن زمان، چه کارهای نادرست و چه تجاوزهایی به اموال یتیم می کردند؛ مانند آن که اموال بهتر و مرغوب تر یتیم را بر می داشتند و در عوض، اموال پست تر و کم ارزش تر خود را به جای آنها برای یتیم می گذاشتند و یا این که، حد و مرزی نمی شناختند و اموال یتیم را آمیخته با اموال خود مصرف می کردند. قرآن مردم را از این گونه کارها منع کرده و حکم می کند که اینها گناهانی بزرگ و نابخشودنی است.

در آیة دیگری به طور کلی سفارش می کند که درباره یتیمان عدالت را رعایت کنند، آن جا که می فرماید:«وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیتامی بِالْقِسْطِ»[5]در امر یتیمان به عدالت قیام کنید و رفتارتان عادلانه باشد.یا توصیه می کند که قبل از بلوغ یتیم، جز به بهترین شکل، در اموالش دخل و تصرف نکنید:«وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیتِیمِ إِلاَّ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ حَتَّی یبْلُغَ أَشُدَّهُ»[6]به مال یتیم جز به بهترین و مفیدترین شکل ممکن برای یتیم نزدیک مشوید تا آن وقت که بالغ شود و خودش قادر به اداره اموال خویش باشد.

سپس در آیه دیگر دستور می دهد که پس از بلوغ، اموال یتیم را به وی پس دهید و برای این که متوجه شوید که آیا از عقل و رشد و درایت کافی و توان اداره اموال خود برخوردار است وی را در بوته آزمایش قرار دهید:«هنگامی که بالغ شدند، اگر در آنها عقل و درایت و رشد کافی یافتید ( و فهمیدید که خودشان می توانند اموال خود را حفظ و اداره کنند و معاملات عاقلانه انجام دهند) اموالشان را به آنان پس دهید و با اسراف و زیاده روی و شتاب و عجله، از ترس آن که مبادا بزرگ شوند (و اموالشان از اختیار شما خارج شود) اموال آنها را مخورید»[7]

روش های قرآن برای حفظ مال یتیم

قرآن مشکل یتیمان را یک مشکل گسترده اجتماعی معرفی می کند که ممکن است دامن افراد دیگر را بگیرد و با استفاده از یک روش روان شناختی اجتماعی، برای اجتناب از تصرف غاصبانه در اموال یتیمان، مردم را از مکافات این گونه رفتارهای ظالمانه و مقابله به مثل دیگران با یتیمان خود آنها می ترساند که فرض کنید اینان یتیمان خود شما هستند و دیگران می خواهند اموال یتیمان شما را بخورند. در این صورت، آیا دل شما نمی لرزد؟ می فرماید:«باید افرد بترسند که اگر پس از خود، کودکان ناتوانی بر جای نهند (گرفتار مکافات عمل خود شوند) پس باید تقوای خدا پیشه کنند و سخن درست گویند. کسانی که اموال یتیمان را به ستم می خورند، در حقیقت، در شکم خود آتش جهنم فرو می بلعند و به زودی در آتش برافروخته ای می افتند.»[8]

پس اگر می ترسید که پس از مردن شما، یتیمان و کودکان ناتوانتان مورد ظلم و تجاوز دیگران قرار بگیرند، به یتیمان دیگران ستم روا مدارید و اگر مایل نیستید که اموال فرزند یتیم شما مورد اجحاف و حیف و میل واقع شود، به اموال یتیمان دیگران تجاوز نکنید. گویا قرآن می خواهد بگوید که اگر شما حرمت یتیم را نگه نداشتید و به اموال او دستبرد زدید، این امر به صورت یک جریان و یک سنت عمومی رواج پیدا می کند و همه افراد جامعه دست به این کار می زنند و به همة یتیمان ظلم و تجاوز می شود و زشتی این کار ناپسند، از بین می رود.

در آیه آخر می فرماید: «کسانی که مال یتیمان را به ظلم می خورند، در واقع، آتش فرو می بلعند!». این آیه را در زمره آیاتی برشمرده اند که دلیل بر تجسم اعمال است؛ یعنی اعمال نیک، در صورت هایی زیبا تجسم می یابند و رفتارهای زشت و ظالمانه، در صورت هایی زشت و زننده و آزار دهنده.

به هر حال، خدای متعال از دو طریق می خواهد مردم را از تجاوز به اموال یتیمان باز دارد: نخست از راه توجه دادن به مکافات های دنیوی، که ممکن است دیگران با یتیمان شخص ستمگر همان کنند که او با یتیمان دیگران کرده است.

دوم از راه گوشزد کردن عذاب اخروی که می فرماید: این اموال، در واقع آتشی است که آنها فرو می بلعند و حقیقت آن، در قیامت آشکار می شود.

2ـ کم فروشی

یکی دیگر از زشت ترین انواع ظلم در مبادلات، کم فروشی است که قرآن بر ترک آن تأکید فراوان دارد. آیاتی در قرآن مجید از زبان حضرت شعیب ـ علیه السّلام ـ حکایت از این دارند که یکی از مفاسد شایع در میان قوم شعیب، کم فروشی بوده است.

هر پیغمبری که برانگیخته می شد، با مفاسد رایج عصر خود به مبارزه بر می خاست. یکی از مفاسد اجتماعی، که در زمان حضرت شعیب ـ علیه السّلام ـ رواج داشت، کم فروشی بود؛ چنان که در عصر حضرت لوط، هم جنس گرایی در میان قوم لوط شایع بود و این پیغمبر با این عمل فاسد مبارزه می کرد.

حضرت شعیب تأکید بسیاری بر دقت در مبادلات، از جهت وزن، می کرد و پیدا است که موضوع کم فروشی در آن زمان، رواج داشته و یک مفسده بزرگ اجتماعی بوده است. قرآن هم بر ترک این گناه زشت، تأکید فراوان دارد. از این رو، در آیات متعدد، از زبان شعیب، این مساله را با تعبیرهای مختلف، بازگو می کند؛ مانند:«و حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا کنید»[9]«در مبادلات، از وزن وکیل کم نگذارید؛ من خیر شما را می خواهم و بر شما نگران عذاب روز قیامت هستم که شما را احاطه خواهد کرد. ای مردم! کیل و وزن را به طور کامل رعایت کنید و به مردم، کم نفروشید و در زمین به فساد بر نخیزید»:[10]و یا در آیات دیگری با تعبیر «وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ»[11] هر چیز را با ترازوی معتدل وزن کنید. و یا با تعبیر «وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ»[12] و یا «أَلاَّ تَطْغَوْا فِی الْمِیزانِ[13]این گونه آیات، با تأکید، مساله کم فروشی را مطرح می کنند و بسیاری از آنها به زمان شعیب مربوط می شوند و از آن جا که در آن زمان، رواج و شیوع فراوان داشته است و به صورت یک بیماری و ناهنجاری اجتماعی درآمده بود، معمولاً، با تعابیری مثل «تُفسِدُوا فی الارضِ» یا «لاَّ تَعثوْا فِی الْارضِ مُفْسِدینَ» همراه آمده است.

غیر از آیات فوق و همانند آنها، که در جای جای قرآن، به طور پراکنده آمده اند، سوره مطفّفین، (کم فروشان) به همین نام، نامیده شده و با همین تعبیر آغاز شده است:«وای بر کم فروشان، آنان که کالا را از دیگران به طور کامل دریافت می کنند و هنگامی که می خواهند به خریدار تحویل دهند، کمش می گذارند (و جنس را ناقص تحویل مشتری می دهند و یا زیادتر از حق خود بر می دارند.)»[14]

3ـ تدلیس و کلاهبرداری

آیات کم فروشی، همگی به مقدار و مسائل کمّی نظر دارند. حال اگر تقلب، کمّی نباشد و خریدار از جهت کیفیت جنس، مغبون شده و کلاه سرش رفته باشد، نه از جهت کمیت، در این صورت، حکم چیست؟

پاسخ این است که هر چند که همگی این آیات، به تقلّبات کمّی نظر دارند و حکم به حرمت کم فروشی کرده اند، اما باید توجه داشت که ملاک این حکم، در دیگر تقلّبات مبادلاتی نیز جاری است؛ یعنی کم فروشی از لحاظ کیفیت را نیز می توان مصداق «افساد»، که غالباً به دنبال نهی از کم فروشی آمده است، به حساب آورد.

ملاک حرمت در کم فروشی، رعایت نکردن عدالت در داد و ستد است. ملاک این است که به یکی از دو طرف، ظلم می شود. بنابراین، باید ثمن و مثمن توازن و تعادل داشته باشند و اکل به باطل نباشد و نظام اقتصادی به هم نریزد، استثمار و بهره کشی در کار نباشد و همان طور که این ملاک ها حکم کم فروشی را مشخص کرده، حکم دیگر تقلبات و ابعاد کیفی را نیز مشخص خواهد کرد که بر اساس همین ملاک ها می توان به زشتی و بطلان معامله ای حکم کرد که در آن، پول گندم مرغوب بگیرند و به جای آن، گندم نامرغوب تحویل دهند و یا خوب و بد را به شکلی در هم آمیزند که طرف گمان کند خوب است و متوجه آمیختگی آن با بد نشود.

4ـ معاملات غیر عقلایی

دسته ای دیگر از معاملاتی که در قرآن کریم، منع شده اند، معاملاتی غیر عقلایی است که از آن با تعبیر «اکل مال به باطل» یاد شده است. اساس مبادله بر این است که عوض و معوّض، با هم توازن داشته و از نظر ارزش، متناسب باشند. حال اگر معامله به صورتی انجام گیرد که این حکمت، در آن رعایت نشود، به هر شکلی که باشد، به صلاح جامعه نیست و باید از آن جلوگیری شود.

البته گاهی منظور از عقد، بخشش است و یا بنابر مسامحه و گذشت است، مانند صلح، که در این صورت، وضع فرق می کند؛ اما اگر منظور، مبادله واقعی و پا یا پای باشد، دیگر نباید به هیچ یک از دو طرف مبادله، اجحاف شود والا باید از آن جلوگیری کرد.

یک نمونه از معاملات غیر عقلایی، که بر اساس غرض صحیح استوار نیست و منشاء فساد و نزاع و سقوط افراد می شود، قمار است که در قرآن کریم در دو مورد، از آن نهی شده است. در یک مورد می فرماید:

«از تو درباره شراب و قمار می پرسند، بگو: در این دو، گناهی بزرگ است و نفعی برای مردم؛ ولی گناه آن دو، از نفع آنها بسی بزرگتر است»[15]در مورد دوم می فرماید:«ای کسانی که ایمان دارید، محققاً شراب و قمار و... پلید و شیطانی هستند. پس، از آنها پرهیز کنید، باشد که رستگار شوید. شیطان می خواهد از طریق شراب خوارگی و قمار بازی دشمنی و کینه شما را به هم برانگیزد و از راه خدا و نماز بازتان دارد. پس آنها را رها کنید.»[16]

این آیه به غیر عقلایی بودن و مفاسد مترتب بر شراب خواری و قمار بازی اشاره می کند؛ چرا که با یک کار بیهوده و بی فایده. ممکن است در چند لحظه، شخص از اموال خود محروم شود و طرف دیگر، به اموال باد آورده دست یابد که این واقعاً نمی تواند یک عمل عقلایی باشد و هیچ فایده معقولی بر آن مترتب نمی شود. از این جا است که هر گاه، شخصی که زندگی خود را باخته است، به یاد طرف مقابل می افتد که بدون هیچ گونه زحمت و تلاش و کوششی اموال وی را که با زحمت و رنج فراوان به کف آورده بود، تصاحب کرده است، دشمنی و کینه اش به او برانگیخته می شود و چه بسا مفاسد بزرگ تری نیز بر آن بار شود و کمر به قتل یکدیگر ببندند.

5ـ رشوه

رشوه مالی است که به قاضی می دهند تا به نفع شان حکم کند و با همراه کردن قاضی با خود، به طرف مقابل خود ظلمی روا دارند.خداوند در قرآن کریم می فرماید:«مال هایتان را در میان خود، به باطل مخورید و آن را به صورت رشوه به حکام و قاضیان ندهید تا در نتیجه، گروهی بتوانند اموال مردم را به ظلم و ستم بخورند در حالی که شما می دانید»[17]

گناه رشوه، بسیار بزرگ است که دامن رشوه گیرنده و رشوه دهنده، هر دو را می گیرد و به آتش جهنم و عذاب الهی گرفتارشان می سازد. رشوه دهنده نیز با این کار خود، وی را در انجام این ظلم، ترغیب و یاری می کند که قرآن به صراحت مؤمنان را از چنین کمک هایی بر حذر می دارد.

6ـ ربا

یکی دیگر از کارهای مالی، که قرآن، به شدت، مسلمانان را از دست زدن به آن نهی فرموده، ربا خواری است. معامله ربوی، کم و بیش، در همة زمان ها و در همه جوامع وجود داشته است و امروزه نیز وجود دارد. به ویژه در عصر پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ این عمل رواج بسیار داشته و یکی از مفاسد اقتصادی جامعه جاهلی بوده است.برخورد قرآن با پدیده رباخواری، بسیار تند و تهدید آمیز است و ما در این جا به نمونه هایی از آن اشاره می کنیم:

«کسانی که ربا می خورند نمی ایستند (یا در قیامت از قبر بر نمی خیزند) مگر همانند کسی که با تأثیر شیطان دیوانه شده باشد. این که (اینان) مرتکب رباخواری می شوند، بدان علت است که می گویند (و معتقدند) که خرید و فروش هم مثل ربا است و چون خرید و فروش حلال است پس ربا هم حلال است در صورتی که خداوند خرید و فروش را حلال و رباخواری را حرام و منع کرده است. پس آن کس که اندرز خداوند به او رسید و (تحت تأثیر آن موعظه و اندرز) به این عمل زشت پایان داد، خداوند از گذشتة او درگذرد و در پایان، سر و کارش با خدا باشد و هر کس که به این عمل باز گردد، همراه آتش خواهد بود و در آن جاودان بماند»[18]

در جای دیگر می فرماید:«خداوند سود رباخواری را نابود کرد و صدقات را فزونی بخشید و او مردم بی ایمان و گنه کار را دوست نمی دارد.»[19]و در آیه دیگر آمده است:«ای کسانی که ایمان دارید، تقوای خدا پیشه کنید و دنباله رباخواری را اگر واقعاً ایمان دارید، رها کنید و هرگاه رباخواری را ترک نکردید، در واقع به جنگ با خدا و رسول برخاسته اید و اگر پشیمان شدید، سرمایه اصلی شما مال خودتان باشد که در این صورت، نه کسی به شما و نه شما به کسی ستم می کنید»[20]خداوند در یکی دیگر از آیات قرآن، میان ربا و انفاق مقایسه ای می کند و به مردم، این حقیقت را گوشزد می کند که شما چون می خواهید مالتان رشد کند و سود بیشتری ببرید، دست به رباخواری می زنید؛ ولی این را بدانید که نزد خداوند، ربا سود نیست، بلکه زیان است و در عوض، انفاق و دادن زکات و صدقات، که به گمان شما زیان است، نزد خداوند سود حساب می شود.آن چه را به صورت ربا به دست مردم می دهید تا در میان اموال آنان رشد کند، این مال، نزد خدا رشد نمی کند (و شما حق ندارید چیزی بیش از اصل سرمایه از او پس بگیرید) و آن چه را به زکات می دهید و خشنودی خدا را با آن طلب می کنید، نزد خدا چندین برابر خواهد شد.[21]

پس اگر واقعاً، طالب سود هستید مالتان را انفاق کنید تا هفت صد برابر و بیشتر شود و یا قرض الحسنه بدهید و پاداش آن را از نزد خدا دریافت کنید؛ ولی اگر اموال خود را به ربا دادید، به طمع آن که در بین اموال مردم رشد کند و از اموال آنان به مال شما اضافه شود، این چنین رشدی را خداوند نمی پذیرد و این کار، در همین دنیا هم شما را سعادتمند نخواهد کرد.خداوند در یکی از آیات مذکور، در یک تشبیه یا در ضمن یک مثال، می گوید: ربا خوار جز همانند کسی که شیطان با او تماس حاصل کرده و دیوانه اش نموده است، برنخیزد.

در تفسیر این آیه و تحلیل این تشبیه، بعضی از مفسران گفته اند: منظور این است که رباخوار در قیامت، سر از قبر بر نمی دارد مگر همانند شخصی دیوانه. او مبهوت، متحیر و دیوانه محشور می شود؛ ولی بعضی دیگر گفته اند: این حالت بهت و دیوانگی، در همین دنیا برای رباخوار حاصل می شود؛ یعنی کسانی که به رباخواری عادت کنند، در واقع، حالتی جنون آمیز پیدا خواهند کرد و دائماً در فکر چک و سفته هستند، حتی در خیابان هم که راه می روند، گویی در عالم دیگر سیر می کنند و متوجه خود و اطرافشان نیستند، بلکه همه هوش و حواس و فکر خود را به پول و سرمایه و سودش سپرده اند و ممکن است حالت شان در قیامت هم تحقق عینی همین وضع روحی در این عالم باشد. قرآن با این تشبیه، مسلمانان را متوجه می کند که با دست زدن به رباخواری، خود را به این وضع مبتلا نکنند تا عقل و هوش از سر آنها نرود.رباخواری نزد خداوند تا آن اندازه زشت و ناپسند است که در بعضی آیات، به منزله کفر و حتی جنگ با خدا معرفی شده است:«یا أَیهَا الَّذِینَ ءامَنُوا لا تَأْکلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ ـ وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ»[22]ای ایمان داران! چندین برابر ربا نخورید (یا اموال خود را با گرفتن ربا چندین برابر نکنید) و از خدا بترسید، باشد که رستگار شوید و بترسید از آتشی که برای کفار آماده شده است.

این آیه، به دو مطلب اشاره دارد: نخست این که رباخواری سبب تراکم و تمرکز ثروت می شود، بدون کار و زحمت و به طور نامشروع.[23]

دوم آن که رباخوار در حکم کافر است.

در بعضی دیگر از آیات، خداوند قوم یهود را به خاطر رباخواری نیز به شدت ملامت و مذمت می کند که آنان با آن که از گرفتن ربا و خوردن مال مردم به باطل و به ناحق، منع شده بودند، ربا می گرفتند. از این رو، مستحق نکوهش و مذمتند و اشاره ای نیز به این دارد که آنان که ربا می خوردند، به ظاهر یهودی بودند و در واقع، کافر بودند و دین یهود را نیز قبول نداشتند.تعابیری که از آیات نقل کردیم، در برخورد با رباخواران بسیار تند و تهدید آمیز بود؛ ولی از همه تعابیر، تندتر و تهدید آمیزتر آن است که می گوید: اگر رباخواری را ترک نکنید، در واقع، با خدا و رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ اعلان جنگ داده اید:«فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ»[24]و این شاید به این علت باشد که رباخواری، غیر از آثار زشت اخلاق، منشاء اختلال و فساد اقتصادی در جامعه می شود و افرادی را وا می دارد تا به جای کار و تلاش مفید، تن به تنبلی و تن آسایی دهند و از سود سرمایه خود ـ که حاصل رنج و تلاش طاقت فرسای افراد ضعیفی است که زیر این بار، کمر خم می کنند ـ ارتزاق کنند و سرمایه خود را روز به روز افزایش دهند و در نظام اقتصادی و اجتماعی، بحران و اختلال ایجاد کنند.

پی نوشت ها

[1] مائده / 33.

[2] مائده / 38.

[3] مائده / 33.

[4] «یا أَیهَا النَّبِی إِذا جاءَک الْمُؤْمِناتُ یبایعْنَک عَلی أَنْ لا یشْرِکنَ بِاللَّهِ شَیئاً وَ لا یسْرِقْنَ وَ لا یزْنِینَ وَ لا یقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا یأْتِینَ بِبُهْتانٍ یفْتَرِینَهُ بَینَ أَیدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا یعْصِینَک فِی مَعْرُوفٍ فَبایعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» (ممتحنه / 12).

[5] نساء / 2.

[6] نساء / 127.

[7] انعام / 152.

[8] نساء / 6.

[9] نساء / 9 و 10.

[10] انعام / 152.

[11] هود / 84 و 85.

[12] اسراء / 35؛ شعرا / 182.

[13] الرحمن / 9.

[14] الرحمن / 8.

[15] مطففین / 1 ـ 3.

[16] بقره / 219.

[17] مائده / 90 و 91.

[18] بقره / 188.

[19] بقره / 275.

[20] بقره / 276.

[21] بقره / 278 و 279.

[22] «وَ ما آتَیتُمْ مِنْ رِباً لِیرْبُوَا فِی أَمْوالِ النَّاسِ فَلا یرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَیتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِک هُمُ الْمُضْعِفُونَ» (روم / 39).

[23] آل عمران / 130 و 131.

[24] بقره / 279.

نظرات (۰) هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
ذکر روزهای هفته
<
روزشمار محرم عاشورا