خادم الرضا ( علیه السّلام )کوثر مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت

روزشمار غدیر

بایگانی

رادکانا

.

موضوعات

دریافت کد وضعيت آب و هوا

مهدویت، درون مایه اصلی شعر دفاع مقدس

اعتقاد به ظهور منجی آخرالزمان که جهان را پر از عدل و داد می کند وعدۀ قریب الوقوع الهی است و همه پیروان ادیان توحیدی در انـتظار مـحقق شـدن آن هستند. این منجی که از آن به عنوان آخرین ذخیره الهی نـیز یاد می شود، فقط در مکتب حقۀ تشیع مصداق مشخص دارد. یعنی نام، کنیه، پدر، مادر، تولد و... او کاملاً معرفی شده و از پس پردهـ غـیبت بـا خواص مؤمنان ارتباط برقرار می نماید. تمامی پیشوایان مذهبی از شخص رسول الله (ص) گـرفته تا پیشوای یازدهم، تولد و ظهور او را وعده داده اند و در این میان روایات متواتری دربارۀ او به ما رسیده اسـت. امـروزه در ایـران کمتر مؤمنی یافت می شود که کوچک ترین شک و شبهه ای درباره ظهور عدالت گستر، مـهدی صـاحب الزمان(عج)، داشـته باشد و اعتقاد به مهدویت به مثابۀ یک فرهنگ در بستر جامعه، همه گیر شده است. حـتی اهـل سـنت و جماعت و یهودیان کلیمی و مسیحیان آشوری و ارمنی ایران این واقعیت را پذیرفته و مهمترین امتیاز دینی بـرای پیـروان تشیع قلمداد می نمایند.

یکی از جلوه های بارز موعودگرایی که برخاسته از طلب حق و عدل و قـسط اسـت شـهادت طلبی است؛ به گونه ای که "یکی از کوتاه راه ها در عرصه پاکی و تهذیب نفس، تحصیل آمادگی بـرای شـهادت است. بدین سان که انسان خود را سرباز عاشق و فدایی امام زمان(عج) بداند و به مـقتضای آن آمـاده هـرگونه تلاش و مجاهدتی باشد". (مصباح یزدی، 1388: 59) زیرا ظهور او قطعی و بسیار نزدیک است و حکم فطرت بر لزوم مـقام ولایـت در هر جامعه ای براساس حفظ مصالح عالیه جامعه مبتنی است. اسلام نیز پا بـه پای فـطرت پیـش می رود؛ یعنی فردی که در تقوای دینی و حسن تدبیر و اطلاع بر اوضاع از همه مقدم است بـرای ایـن مـقام تعیین می شود. (طباطبایی،1389: 87) پس این مقام، موهبتی الهی است و قابل غصب و واگذاری نـیز نـیست. در حدیثی از امیرالمومنین(ع) در توصیف موعود آخرالزمان آمده است:

او مانند مردم سلوک می کند، از لباسی که آنها می پوشند مـی پوشد، بـر مرکبی مثل مرکب آنان سوار می شود... زمین را به امر خدا از داد پر می کند چـنان که از سـتم پر شده است. (شالچی،317:1388)

عدالت علاوه بر فـراگیر و عـمومی بـودن آن پایدار نیز خواهد بود زیرا پشتوانۀ الهـی دارد. اگـر محور برپایی عدالت، پیشوای معصوم باشد خالی از حب و بغض و اغراض شخصی است. لذا عـدالت مـهدوی مصداق کامل تحقق وعدۀ الهـی اسـت. در این عـدالت قـطعاً عـدالت فردی مقدمه و زمینه ساز عدالت اجتماعی اسـت. بـه عبارت دیگر هر کس منتظر ظهور منجی آخرالزمان(عج) و برپایی حکومت عدالت محور جـهانی اوسـت، بایستی صفات منتظر را داشته باشد یـعنی سعی کند خود را اصـلاح نـماید. ویکتور هوگو در این باره می گوید:

آیـنده از آنِ هیچ کس نیست که آینده از آن خداست. آنچه از ما ساخته است این است کـه بـرای آینده آماده شویم و خود را بـرای اجـرای آنـچه آینده از ما چـشم دارد مـهیا سازیم. (حکیمی،1382: 284)

همچنین مـفسران مـعتقدند از آیۀ: (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَینَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ) (حدید: 25) اسـتفاده مـی شود که پیامبران در این فکر بودند مـردم را طـوری تربیت کـنند تـا خـود قیام به قسط نـمایند و عدل را برپا دارند.

خورشید تابناک مهدوی در هر آینه ای که منعکس شود هم چنان درخشنده و نورانی جـلوه مـی کند. ادبیات شیعه تنها جنبه ذوقی و تـوصیفی و حـماسی نـدارد کـه در مـقام تحریک، تهییج، تـفریح و تـفنن به کار گرفته شود بلکه ادبی است دارای پیامی بزرگ و روشن گر و بیدارکننده. ادبی است که عـلاوه بـر هـمه مزایا، مسئله عظیم امامت را که خلاصه و عـصاره اسـلام نـاب اسـت بـا ظـرافت ویژه تبیین می کند. (شیخ الرئیس کرمانی،1388: 21) این مسئله در فرهنگ انتظار، تبلور خاصی یافته است. به خصوص حکومت جمهوری اسلامی بر پایه حکومت ولی فقیه برای نخستین بار بود کـه در عصر غیبت برپا می شد و باعث شد فرهنگ انتظار در جامعه و به تبع آن در شعر مقاومت با جدیت دنبال شود. امام خمینی(ره) در پیام سال 1362 خود به کنگره عظیم و جهانی حج گفته است:

بـه جـهانیان بگویید در راه حق و اقامه عدل الهی و کوتاه کردن دست مشرکان زمان باید سر از پا نشناخت... چه بتی بدتر و خطرناک تر از طاغوت های در طول تاریخ از زمان آدم صفی الله تا ابراهیم خلیل الله تا محمد حبیب الله تـا آخـرالزمان که بت شکن آخر از کعبه ندای توحید سردهد. (گروه مؤلفان، 1366: 23)

آیت الله خامنه ای در زمان ریاست جمهوری شان و ایام حیات امام خمینی(ره) در باره پیامدهای اندیشه امام(ره) گـفته اند:

نـگاهی به روزهای تاریخ ساز دوران اخیر نـشان مـی دهد که کلام امام چه آتشی در سینه آرزومندان و طالبان حق و قسط و آزادی برمی افروخت و دژخیمان طاغوت در برابر آن چه می کردند. (همو: 20)

مهدویت در شعر مقاومت

مضمون سازی با موضوع مـهدویت در شـعر فارسی سابقه چند قـرنی دارد ولی بـا پیروزی انقلاب اسلامی شکل تازه ای به خود گرفت. نایب امام دانستن رهبر فقید انقلاب از سوی مردم، غلبه نظام نوپا بر مشکلاتی که جهان استکبار برایش پیش می آورد و امدادهای غیبی در صـفحات نـبرد با دشمنان داخلی و خارجی از یک سو دست یاری امام عصر(عج) را بر همه ملت ملموس می ساخت و از دیگر سو ظهورش را محقق الوقوع جلوه می داد؛ لذا شاعران مقاومت، صفات، شخصیت و نشانه های موعود را دستمایه ساخت صـور خـیال شعری و مـضامین شاعرانه نمودند. وجه ممیزه ادبیات پایداری از سایر مقوله های ادبی است، در پیام و مضمون آن نهفته است. بدین معنا کـه آثاری از این دست اغلب آیینه دردها و مظلومیت های مردمی هستند که قـربانی نـظام های اسـتبدادی شده اند. این آثار ضمن القای امید به آینده و نوید دادن پیروزی موعود، دعوت به مبارزه و ایستادگی در برابر ظـلم و سـتم، ستایش آزادی و آزادگی، ارج نهادن به سرزمین مألوف و شهیدان و جان باختگان وطن را در بطن خود دارند. شـاخصه اصـلی مـحتوایی ادبیات مقاومت القای امید به آینده و پیروزی موعود الهی است. همین است که پایداری در بـرابر ستم را میسر می سازد. در این نوشتار به برخی از ابعاد فرهنگ مهدویت در شعر مقاومت ایـران پرداخته می شود:

1. اعتقاد بـه ظـهور مهدی(عج)

انتظار ظهور و منتظر دمیدن صبح عدالت بودن در حقیقت منتظر تحقق وعده الهی بودن است که:

(وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ). (انبیاء: 105)

پیشوایان دیـنی ما برای فرج و طلوع سپیده عدالت مهدوی دعا می کردند. از جمله حضرت امام رضا(ع) در انتظار ظهور منجی و برپایی عدالت جهانی او می فرمود:

خداوندا زره گسست ناپذیرت را بر اندامش بپوشان و فرشتگانت را پیرامون او گردآور. خداوندا او را بـه بـهترین آرزوهایی برسان که پیروان پیامبرانت را که برپا دارندگان عدالت جهانی بودند بدان ها رساندی. پروردگارا شکستگی ها را به دست او پیوسته دار و شکاف ها را به وسیله او به هم آر. (صدوق،1404: 74)

شاعران مقاومت، جهان در عصر غیبت را بـه شـبی دیرپای همانند کرده گفته اند اعتقاد به ظهور برای مردم به یک فرهنگ مبدل شده آنان منتظر ظهور تحقق وعده الهی هستند:

 

بی تو اینجا همه در حبس ابد تبعیدند

سـال ها هـجری و شمسی همه بی خورشیدند

 

از همان لحظه که از چشم یقین افتادند

چشم های نگران آینه تردیدند

 

(امین پور،1388: 70)

اَحَد دِه بزرگی در توصیف انتظار ظهور رزمندگان اسلام چنین سروده است:

 

به یاد مهدی زهرا سراپا

سـر سـجاده، شـوق و شور بودی

 

(ده بزرگی،1387: 52)

سلمان هـراتی در هـمین مـوضوع، ظهور را به منزله طلوع خورشیدی می داند که شب ستم را ستاره باران می نماید.

 

تو آفتاب بلندی ز عشق سرشاری

تو در حوالی این شب سـتاره مـی ریزی

 

(هـراتی،159:1380)

رضا علی اکبری با ترنم دلنشین «ای لشکر صـاحب زمـان آماده باش آماده باش» که در سرتاسر جبهه و پشت جبهه طنین انداز بود تصویرسازی کرده است:

 

تریبون ها پر از احساس، رفتن را هجی کردند

بیا «ای لشکر صاحب زمان آماده باش..» اکنون

 

تمام شهرها را آوازهای آتشین برداشت

وطن یا دین؟ برای هر دو باید تیغ کین برداشت

 

(میعاد دوازدهم، 1382: 144)

علی موسوی گرمارودی در شعری بـا عنوان «تو باز آ» عصر غیبت را شب سیاهی تصویر می کند که خورشید آن در پشت ابر غم بار پوشیده شده است:

 

الا ای آفـتاب آشـنایی

چنین در پشت ابر غم چه پایی

 

(گرمارودی، 273:1386)

هراتی پا را فراتر نهاده، ظـهور را بـرتر از طلوع هزار خورشید آسمانی تعبیر می کند:

ای شوکت طلوع هزار آفتاب / تو شیونی/ بلندتر از/ فراز هزار کـهکشان بـه زمـین /(هراتی، 310:1380)

جمشید عباسی، پیشانی بندهایی را که نام مقدس حضرت مهدی(عج) بر خود داشـت رمـز انـتظار ظهور برای رزمندگان دانسته است:

بی چشم و چراغ/ مگر می شود/ تا حلبچه رفت/ حتی/ بـی پیشانی بند «یـا مـهدی»/ من بارها با خویش جنگیده ام. (محمدی پور،1386: 63)

شاعر دیگری با بهره گیری از آرایه ایهام، روز ظهور را روز آفـتابی و تـاریخ آن را مثل روز، روشن می پندارد:

ای روز آمدن! / ای مثل روز، آمدنت روشن! / این روزها که می گذرد، هر روز/ در انـتظار آمـدنت هـستم / اما/ با من بگو که آیا، من نیز/ در روزگار آمدنت هستم؟ (امین پور، 240:1388)

روز ظهور را سلمان هـراتی بـا اشاره به چهره خورشید مانند وی روز نور خالص می داند:

 

تمام خانه پر از نور ناب خـواهد شـد

اگـر به صبحدم ای آفتاب برخیزی

 

(هراتی، 1380: 160)

ظهور خورشیدگونه موعود، وعده خداست و ناچار محقق خواهد شـد. قـیصر امین پور از آن روز به روز ناگزیر تعبیر می کند. همان روزی که عدالت فراگیرش موجب خـواهد شـد تـمام کسانی که قامت شان زیر جور ایام، خمیده؛ قامت راست کنند و خورشید وجودش را ببینند:

آن روز ناگزیر کـه مـی آید/ روزی کـه عابران خمیده/ یک لحظه وقت داشته باشند/ تا سر بلند باشند / و آفـتاب را/ در آسـمان ببینند (امین پور،1388: 235)

ظهور بسیار نزدیک است و هراتی به گونه ای از آن سخن می گوید گویی این آفتاب را بر پهـنه آسـمان می بیند. به نظر او چنان این خورشید فاش است که توان انکارش بـر کـسی نیست و هیچ کس را یارای آن نه که به مـقابله آن بـایستد. وی در شـعری با عنوان «بر قله های انتظار» چنین سـروده اسـت:

 

و ما که آفتاب را بر بلندای خاک می بینیم                

چگونه می توان به انکار عشق بـرخاست

 

و یـاس ها را از عطرافشانی باز داشت

مگر مـی شود بـه چشمه، فـرمان تـوقف داد؟!

 

(هـراتی، 1380: 33)

او در شعر دیگری این گونه گفته است:

مـثل درخـت و سنگ/ در رهگذار باد/ در انتظار آمدنت/ ایستاده ایم/ فردا به شهر نور می آیی/ از راهـ روسـتا / از راه آفتاب (همو: 338)

وی در شعر «محض رضای عـشق» موعود آسمانی را تنها آفـتابی مـی داند که می تواند با ظهورش جـهان را مـنور نماید. به نظر او دراین غربت سرا، گریه با یاد او آرامش بخش درون است.

 

تاریک کـوچه های مـرا آفتاب کن

با داغ های تـازه دلم را مـجاب کـن

 

ابری غریب در دل مـن رخـنه کرده است        

بر مـن بـتاب و چشم مرا غرق آب کن

 

(همو: 310)

نظرات (۰) هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
ذکر روزهای هفته
<
روزشمار محرم عاشورا